ناصر الدینشاه در طول سلطنت خود (از 1264 هـ .ق برابر 1848 میلادی تا روز جمعه 17 ذی القعده 1313 هـ .ق برابر 1895 ) غیر از سفر به عتبات(در 1287 هـ .ق)سه بار نیز به اروپا سفر کرده است:


سفر اول، از روز شنبه 21 صفر 1290 هـ .ق برابر 30 فروردین 1252 خورشیدی و 19 آوریل 1873 از تهران آغاز و به روز شنبه سیزدهم رجب 1290 هـ .ق برابر 15 شهریور 1252، 6 سپتامبر 1873 ختم می شود.1 این سفر با کمک ملکم خان و به همراهی میرزا حسین خان مشیرالدوله انجام شد.مسیر سفر عبارت بود از :بندر انزلی، حاجی طرخان،سارائوف، مسکو، پطرزبورگ، ورشو، برلین، بروکسل، لندن، پاریس، ژنو، تورن، میلان، وین، استانبول، تفلیس، باکو و بندرانزلی. خاطرات این سفر تحت عنوان «مسافرت نامه ی فرنگستان»یا «روزنامه ی سفر فرنگستان »در 212 صفحه، در محرم 1302 هـ .ق در بمبئی، بصورت سنگی چاپ شده که بعداً پیرامون آن صحبت خواهد شد.
سفر دوم، از پنجشنبه سلخ ربیع الاول 1295 هـ .ق برابرپانزدهم فروردین 1257خ و چهارم آوریل 1878م.آغاز و به جمعه نهم شعبان 1295ه.ق برابر با هجدهم مرداد 1257 خ .و نهم اوت 1878 م .ختم می شود.غرض اصلی از این سفر دیدار از بازار مکّاره پاریس بود.صدارت با سپهسالار اعظم میرزا یوسف خان مستوفی الممالک آشتیانی (در گذشته در 1303 هـ .ق)و مسیر سفر تبریز،تفلیس،وُلادی قفقاز،مسکو،پطرزبورگ،ورشو،برلین ،پاریس،وین ،ولادی قفقاز،پطروسکی و بندر انزلی بود.سفر نامه ای بدون عنوان در 259 صفحه مشتمل بر خاطرات ناصرالدین شاه از این سفر در سال 1296 هـ .ق در«دارالطباعه ی خاصه ی مبارکه »تهران، به همت صنیع الدوله به چاپ رسیده است.
سفر سوم، در روز شنبه 12 شعبان 1306 هـ.ق برابر 24 فروردین 1268 خ.و سیزدهم آوریل 1889 م.آغاز و به روز یکشنبه 24 صفر 1307 هـ .ق برابر 28 خ و و بیستم اکتبر 1889 م .انجامید .در این سفر صدراعظم میرزا علی اصغر خان امین السلطان شاه را همراهی می کرد.ناصرالدین شاه در این سفر از روسیه ی آلمان، اطریش، فرانسه، بلژیک، هلند 2و انگلستان دیدار نمود.
خاطرات این سفر زیر عنوان «روزنامه ی وقایع حالات و بدایع مشاهدات »در«دارالطباعه ی خاصه ی دولتی»به همت اعتماد السلطنه، بصورت سنگی، در 411 صفحه در سال 1308 ن هـ .ق چاپ شده است.نسخه ای از این چاپ در کتابخانه ی دانشگاه لیدن (در هلند )موجود است که در هامش پاره ای از صفحات آن بخط فارسی مطالبی نوشته شده است که به احتمال زیاد به خط مرحوم علامه ی قزوینی است.3
گفته شد که شرح سفر اول زیر عنوان «روزنامه ی سفر فرنگستان»در محرم 1302 هـ .ق برابر 1884 میلادی در 212 صفحه تحریر شده و در بمبئی به اهتمام میرزا محمد شیرازی ملک الکتاب، با هشت تصویر از ناصرالدینشاه به همراه یک مقدمه و 204 بیت شعر از ناصرالدینشاه بنام دیوان ناصری به طبع رسیده است .هشت تصویر تاریخی مذکور عبارتند از :(اول )تصویر ناصرالدینشاه (دوم )تصویر او با پادشاه روس (سوم و چهارم)تصویر او با ملکه ی انگلستان (پنجم )تصویر او با ولیعهد انگلستان (ششم)ناصرالدین شاه سوار بر اسم (هفتم )ملاقات وی با رئیس جمهوری فرانسه (هشتم)سوار بر اسب با پادشاه ایتالیا.این عکسها روی صفحات کتاب چسبانده شده است .ضمناً متن این سفرنامه، به نام «روزنامه ی خاطرات اعلیحضرت شاه ایران، توسط جان مورای انگلیسی، به زبان انگلیسی ترجمه و در سال 1874 میلادی در لندن در 427 صفحه چاپ شده است.4
هشت سال قبل (1985 م)سفیر سویس در لاهه آقای دکتر کوفمان 5اظهار داشت اخیراً کتابی توسط وزارت خارجه ی سویس، مشتمل بر اسناد دیپلوماتی گذشته، به چاپ رسیده که در آن گزارشی نیز راجع به سفر پادشاه ایران به سوئیس درج شده است.بعدها که اینجانب به کتاب مزبور6 رجوع کردم متوجه شدم که گزارش یاد شده راجع است به اختلاف نظر بین دولت فدرال سویس و کانتون ژنو بر سر پرداخت مخارج پذیرایی و سفر ناصرالدینشاه.گزارش به فرانسه بود و من از دوست فاضلم آقای دکتر سید خلیل خلیلیان خواهش کردم آن را به فارسی ترجمه نمایند.ایشان هم با سعه ی صدر خواهش مرا اجابت کردند.اینک پیش از نقل گزارش مزبور، نخست به اختصار وضع اروپا و دولت سوئیس را در روزگار سفر ناصرالدین شاه توضیح داده، سپس نکاتی از سفرنامه ی ناصرالدینشاه درج و بعد ترجمه ی گزارش را خواهد آورد.
دولت سویس از اواخر قرن سیزدهم تا نیمه ی نوزدهم یک فدراسیون یا اتحادیه ای از ایالات مختلف بود.بین سالهای 1798 تا 1803 به اشغال فرانسه در آمد.فرانسویان دراین مدت یک جمهوری متحده و یک قانون اساسی را بر سویس تحمیل کردند.در 1803 ناپلئون سویس را دوباره به صورت ایالات متحده در آورد.با سقوط ناپلئون ایالات یا کانتون های سویس پیمان جدیدی را در 1815 بین خود امضاء کردند.بعدها با تحولات صنعتی شدن سویس، سیاستمداران تندرو، بنابر ملاحظات اقتصادی خواهان اتحادیه ای استوارتر بودند.این گرایش به جنگ بین کانتون (ایالت )های صنعتی و غیر صنعتی منجر شد.جنگ به سود جانبداران تمرکز بیشتر، پایان یافت.در 1848 قانون اساسی جدیدی نوشته شد .مطابق این قانون سویس با 19 کانتون و 6 نیمه کانتون، دولتی فدرال با دو مجلس (شورای ملی با 200 عضو و شورای کانتون ها با 44 عضو)گردید.قوه ی مجریه در اختیار شورای فدرال بود که هفت نفر عضو داشت و رئیس آن،رئیس جمهوری سویس بشمار می رفت. قانون اساسی مذکور در 1868 اصلاح و قدرت دولت فدرال زیادتر شد. البته هنوز در متون حقوقی عنوان کنفدراسیون برای سویس بکارمی رفت.
اما سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا و از جمله سویس، هنگامی صورت گرفت که دوران حرکتی علمی-صنعتی در همه زمینه ها آغاز شده بود.تحولات مزبور تنها به خیزش صنعتی خلاصه نمی شد، بلکه برای نمونه در همان سال، ووند(W.Wundi)بزرگترین کتاب روانشناسی عصر خود را نوشته و ماکسول (Maxwell)کتاب مهم خود را در فیزیک «برق و قوه مغناطیس»چاپ و فرضیه ی موج رادیو را طرح نموده و زیست شناس ایتالیایی به نام Golgiمطالعات نوینی درباره ی سلول بعمل آورده و هرمیتhermile)فرانسوی مباحث تازه ای را درریاضیات بمیان کشیده و (فان در والز) van der waalsهلندی قانون گازها را پایه گزاری کرده بود .از دیدگاه تفکرات سیاسی نیز روزنه های نوینی گشوده شده بود:هنوز مرکّب مانیفیست مارکس و انگلیس خشک نشده بود.مسأله شکست فرانسه و پرداخت غرامات جنگی به امپراتوری تازه تأسیس آلمان(1871) و اتحاد ایتالیا پس از بیست سال جنگ (1870-1850)بدنه ی اروپا را تکان داده بود.نهضت های آزادی خواهی و اندیشه های لیبرالیسم بر ضرر اندیشه های تقدیرگرایی کم و بیش ریشه دوانیده و دمکراسی مطرح گردیده و هنر و ادبیات متحول شده بود.برای نمونه ویلهم سوم پادشاه هلند (1849-1890)که در همین سفر با ناصرالدین شاه دیدار می کند و ناهار می خورد، نتوانست از قانون گرایی و آزادی طلبی مردمش جلوگیری کند و بالاخره هلند که از قافله ی انقلاب صنعتی عقب مانده بود، دوره ی نوین صنعتی شدن خود را از سال 1860 آغاز کرد.در هلند از سال 1870 بعضی از برنامه های نوین اجتماعی مانند جلوگیری از کار کودکان کم سال، بیمه ی سوانح صنعتی، برنامه های خانه سازی، آموزش اجباری و نظایر ان شروع شده بود .اما گویی این وضعیت جدید اروپا، توجه مسافران ایرانی را جلب نکرده و پنداری که ناصرالدین شاه چشمی بینا و گوشی شنوا برای هیچ یک از این دگر گشت های صنعتی ، اجتماعی و سیاسی نداشته است.هرچند که میرزا تقی خان امیرکبیر نخستین صدراعظم او، چشم و گوش خود را به روی دنیای جدید باز کرده بود، اما با از بین رفتن امیر، این روزنه ی امید هم بسته شده بود.
بهر حال، ناصرالدینشاه غروب روز یکشنبه 24{جمادی الاول}برابر با بیستم ژوئیه 1873 میلادی، پس از سفری هفت ساعته، با ترن از فرانسه وارد ایستگاه مرکزی شهر ژنو می شود.خود او می نویسد:«رئیس جمهوری ژنو، که پرزیدانست، اسمش مسیو سرذل(m.ceresol)است و رئیس مجلس شورای ژنو که اسمش اوژن بوپل(M.Eugene Bopel)است با ایلچی سویسی که در پاریس بود و سایر بزرگان شهر و ژنرال دوفور (Dufour)که مرد نود ساله ایست و در قئون ناپلئون اول هم خدمت کرده و در سویس معتبر و در علم نقشه کشی بسیار معروفست، آنجام بود...»7 بعد شاه و صدر اعظم و«هردو رئیس جمهوری»در کالسکه روباز نشسته به مهمانخانه ی محل اقامت (هتل د برگ De Berg )می روند.ناصرالدینشاه می نویسد:در راه از«کثرت جمعیت امکان عبور از کوچه های نبوده»و با وجود«عمله احتساب»بازدفع و منع مردم ممکن نبود...کم مانده بود کالسکه را خطری برسد...بالاخره با هزار زحمت رفتیم منزل.برداشت و تعبیراتی که ناصرالدینشاه در سفرنامه ی خود از سویس و دولت سویس دارد برداشتی ساده است، مثلاً اشاره ای که به دو رئیس جمهوری می کند یا تعداد ایالات که ذکر می نماید ناشی از نداشتن تصویر روشنی از وضعیت فدرال سویس است.وی اوضاع سیاسی و وضع دولت سویس را این چنین بیان می کند:
دولت سویس جمهوریست.بسیار قواعد عجیبه در حکمرانی دارند.کل سویس (در متن سوس)پنج کرور جمعیت دارد و منقسم به بیست دو ایالت است.هر ایالتی رئیس و حکمرانی دیوانخانه علیحده دارد.هفت نفر هم رئیس دارند که یکی از ایشان هم بر سایرین ریاست دارد.اما یکی یکی نمی توانند حکمی در کارهای عمده و مملکتی و غیره بکنند.آن بیست و دو نفر اطلاع به این هفت نفر می دهند.هفت نفر هم به اطلاع و امضاء همدیگر، آن کار را می گذرانند.در حقیقت رئیس کل و حکمران مستقل در هیچ ایالت و ولایتی ندارند.هر وقت همگی در کاری اتفاق کردند مجری می شود و الاّ فلا. وضعی است که نوشتن و بیانش اشکال کلی دارد و این روزنامه گنجایش شرح قانون حکمرانی و جزئیات قواعد دولت سوس را ندارد و بیش از این هم لازم نیست...»
ناصر الدینشاه پس از توصیف رودخانه ی رن(Rhone)که از روبروی هتل محل اقامت وی می گذشته، به شرح شهر ژنو می پردازد که« دو طرف رودخانه واقع شده بسیار عمارات عالی و مدارس خوب و کوچه های سنگ فرش تمیز دارد.تمام عمارت پنج شش مرتبه است.»بعد ادامه می دهد که کارخانه های ساعت سازی و موزیک سازی اینجا مشهور است .جمیع سازهای جعبه ای و بلبل ها و مرغ های مصنوعی که می خوانند همه را اینجا ساخته به سایر ممالک می برند.»از همه ی اوضاع صنعتی و اقتصادی بهمین اندازه اکتفا می کند.او اصلاً به تعلیل اوضاع و تحلیل مسائل نمی پردازد و بیشتر به سراغ طبیعت زیبا و ظواهر آن دیار می رود.همراهان او نیز گویی حضور زنده ای نداشته اند.نام بعضی از همراهان شاه در این سفر عبارت است :صنیع الدوله، اعتضاد السلطنه، عمادالدوله، علاء الدوله، میرزا ملکم خان، حکیم الممالک، مسیو ریشار، یمین الدوله، حسام السلطنه، معتمد الملک ابراهیم خان؟ »دکتر تولوزان، بیشتر اینان زبان دان و دنیا دیده بوده اند.8 بهر حال روز دوم اقامت، صرف گردش روی دریاچه ی ژنو می شود و شاه ناهار را در هتل زادگاه مسیو سر ذُل واقع در شهر «وه وه »(Vevey)باتفاق پادشاه هلند ویلهم سوم (Wilhelm)صرف می کند.روز سوم به گردش و استراحت می گذرد.روز چهارم، دولت سویس (به زعم ناصر الدینشاه )در مهمانخانه هتل دولاپه (Hotel de la paix)ناهاری به افتخار شاه می دهد که در آن سفیر ایتالیا در سویس، سفیر سویس در فرانسه (Dr.Kerk)،سفیر پروس در سویس، که از برن آمده بودند شرکت داشتند.بعد می نویسد بهمراه مسیو سرذل«اول رفتیم به عمارتی که اسباب فیزیک و بعضی چیزهای دیگر مثل موزه و حیوانات مرده و استخوان های آنها بود چنانکه در پاریس هم دیده شد...معلم فیزیک اطاقی را تاریک کرده، بعضی تجربیات و تماشاها در شیشه های الوان، در قوه ی الکتریسیته بما نمود...»شاید ناصر الدینشاه اولین کسی باشد که از ایران، دستگاه سینما را دیده و توصیف کرده است.اگر این که نوشته اند میرزا ابراهیم صحّاف باشی«ظاهراً نخستین کسی است که ذکری ازاین اختراع جدید کرده است»درست باشد سفر او در 1897 میلادی و 24 سال پس از سفر ناصرالدینشاه است.9 پس از تماشاهای الوان، شاه به دیدن «نقشه ی کل ممالک سویس»می پردازد و عصرانه را در باغ ییلاقی مسیو فاور (M.Favre)از نجبای سویس صرف می کند و می نویسد آنجا«خانه قشنگی بود، خانمهای خوشگل زیادی از نجبا و غیره آنها بودند».روز پنجم، ناصرالدینشاه از ژنو به تورن می رود و پس از عبور از خاک فرانسه وارد ایتالیا می گردد و سفر وی به سویس خاتمه می یابد.اما پس از ترک سویس، پرداخت هزینه هایی که کانتون ژنو برای سفر شاه ایران انجام داده بود، مورد اختلاف فرار می گیرد.کانتون آن را از دولت فدرال مطالبه می نماید و دولت فدرال آنرا به عهده ی کانتون محول می کند .گزارش مورخ 23 اکتبر 1873 نماینده ی شورای فدرال سویس وضعیت را بهتر نشان می دهد:
اداره سیاسی افتخار دارد که حساب های پذیرایی از شاه ایران، ناصرالدین،را در ژنو، در روزهای 20 تا 24 ژوئیه 1873 به شورای فدرال تقدیم می کند.به نظر این اداره ضرورت ندارد که در اینجا پیرامون نحوه ی انجام وظایفی که به نمایندگان شورای فدرال و واگذار شده بود، شرحی مبسوط داده شود، چه بازگویی این گونه مطالب چیزی جز تکرار مطالبی که، به اشباع، در روزنامه های خارج و سویس چاپ شده نخواهد بود، با این وصف، درج گزارشی ساده در سندی رسمی از مقررات شورای فدرال برای پذیرایی، از سوی کنفدراسیون و در خاک سویس، از یک فرمانروای خارج که بازدید رسمی داشته، برای آینده بی فایده نیست.این گزارش فقط با این دید نگریسته می شود که در تاریخ سیاسی کنفدراسیون –از تاریخ لازم الاجرا شدن قانون اساسی 1848، این رویداد، منحصر به فرد است.
با دریافت تلگراف 15 ژوئیه از سوی نمایندگی سیاسی سویس در پاریس دایر بر ورود حتمی شاه ایران به ژنو در روز شنبه 19 ژوئیه، شورای فدرال در شانزدهم ژوئیه یکی از اعضای خود یعنی آقای بورل (M.Le Conseiller Borcl)و امضاء کننده ی زیرا را تعیین کرد که به عنوان نمایندگان رسمی به ژنو بروند.
برای نمایندگانی اعزامی شورای فدرال که در برن گرفتار اجلاس مجمع فدرال بودند فرصت نبود که بتوانند خود برای شرکت در آیین پذیرایی در محل حاضر شوند.از این رو، از پیشنهاد مقامات شهرداری و محلی کانتون ژنو سود جستند که خواسته بودند خودشان عهده دار انجام اقدامات لازم شده، گزارش جزئیات امر را ارسال دارند.
نمایندگان شورای فدرال جز ابراز احترام نسبت به حسن نیت و لطف کامل مقامات و مردم ژنو که در استقبال از شاه همکاری کردند، کاری از دستشان ساخته نیست، علاقمندی به پذیرایی شایسته از یک فرمانروای خارجی، مقامات ژنو را بر آن داشته که در برخی مواد از حدود مورد نظر نمایندگان شورای فدرال در گذرند.علت عمده برای بالا بودن ارقام حسابهایی که امروز باید پرداخت شود همین امر بوده است.شایسته است که بیفزائیم که دولت ژنو(یعنی دولت کانتون ژنو .م)بخشی از این مخارج را خود برعهده می گیرد.
نمایندگان شورای فدرال، دبیر اداره ی سیاسی و آقای ام .آ .دو کومنز (M.A. de Goumens)در مور‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍%(Morges)که قبلاً مأمور(نماینده ی)کل در ایران بود و او را به عنوان واسطه نزد شاه تعیین کرده بودند، همه در 19 ژوئیه به ژنو رفتند.خیابانهای اصلی شهر به دست مردم و مقامات شهرداری آذین بسته شده بود و سالنی در ساختمان راه آهن از سوی شرکت«پاریس –لیون-مدیترانه»، به منظور استقبال در اختیار قرار گرفت.بعد از ظهر 20 وات [غلط چاپی است و باید ژوئیه باشد / م.] ناصرالدین ،با خط آهن پاریس –لندن-لیون-مدیترانه با چهل نفر همراه و سی نفر خدمه وارد ژنو شد.نمایندگان شورای فدرال، به همراهی مقامات شهرداری و کانتونی ژنو در ایستگاه راه آهن او را استقبال کردند.رئیس کنفدراسیون م[Le President de la Confederation]مقدمش را به خاک سویس خوشامد گفت و نمایندگان، او را تا هتل دبرگ [des Bergues]همراهی کردند. شاه در ایران هتل آپارتمانهایی برای خود و همراهانش رزرو کرده بود.
در طول آن روز و نیز روز بعد، تلاش نمایندگان فدرال نزد شاه و اطرافیانش این بود که او را از فکر رفتن به برن و بازدید شورای فدرال بیرون آورند. آنان نگران مشکلات ناشی از این بازدید نامترقب بودند، چه شورا خود در آن ایام سخت گرفتار مجمع عمومی فدرال در برن می بود.همچنین نگرانی از هزینه های قابل توجهی که این استقبال دوم، به بار می آورد.نمایندگان می پنداشتند که کاری کنند که ضمن انجام وظایف خود در مهمان نوازی، به میهمان خود نیز بفهمانند که قصد شورای فدرال این بوده که در ژنو استقبالی رسمی از وی به عمل آید.با این هدف،آنان طوری اقامت شاه را در ژنو برنامه ریزی کردند که تا عزیمتش به ایتالیا در پنجشنبه 24 ژوئیه، اوقاتش همه پُر باشد. شاه با این برنامه موافقت کرد و از سفر به برن منصرف شد، چون فهمید که استقبال وی در ژنو بطور رسمی انجام یافته و شورای فدرال در مرکز، در انتظار مقدم وی به سر نمی برد.گردش بر قایق بخاری بر فراز دریاچه ی لمان (Leman)و صرف ناهار در هتل دترواکورون (des Trois Couronnes)در وه وه(vevey)تمام وقت دوشنبه را پر کرد .بر سر میز ناهار، مقامات کانتونی ژنو، وو (de Vaud)، ولز (du Valais)کشورهای ساحلی دریاچه و نمایندگان شهرداری و کانتونی ژنو «وه وه»دعوت داشتند.نمایندگان شورای فدرال از حضور پادشاه هلند گیوم سوم (guillaumelllیا ویلهلم سوم )در«وه وه»آگاهی یافتند. وی بطور ناشناس و یا نام کنت بورن(de Coumte de Buren)سفر می کرد.نمایندگان،او را نیز دعوت کردند و پذیرفت. سناتور ملگاری (M.Melegari)سفیر ایتالیا دربرن، به دستور دولت خود نزد شاه آمد و در مهمانی ناهار نیز شرکت کرد.غروب که قایق به ژنو بازمی گشت دولت ژنو و شورای اداری شهر ژنو، با آتش بازی و چراغانی در حوزه ی دریاچه،مقدم شاه را گرامی داشتند.در روز بعد،هیچ تشریفات رسمی برگزارنشد.شاه ایران با استفاده از این فرصت به ابتکار و هزینه ی خود به گردش در مونتیه (Monnetier)و سلو (Saleve)در خاک فرانسه پرداخت.
چهارشنبه در هتل «په»در ناهاری رسمی علاوه بر شاه و برخی از همراهانش که خود تعیین کرده بود،نمایندگان مقامات شهرداری و کانتونی ژنو، آقای ژنرال دوفور(Dufour)و آقای ام .ملگاری و پرنس گورتشاکاف (Gortschacow)وزیر مختار روسیه و تعدادی کارمندان و صاحب منصبان برجسته ی فدرال و کانتون ها نیز در آیین پذیرایی حضور یافتند. پس از صرف ناهار، نمایندگان با میهمان خود به بازدید از ساختمان های فرهنگی و آئنه ‍‍ز###نو[m.le professeur et l athenee de geneve]پرداختند.
سپس به یک دهکده ی نزدیک، به دعوت پروفسور الف فاور(m.le perofessur alph favr)رفتند.شب همان روز 23 ژوئیه، به تقاضای نمایندگان شورای فدرال به دستور صریح شاه، عهدنامه ی (Le traite)تجارت بین سویس و ایران به امضا رسید. مذکراتی در پیرامون این عهد نامه در روزهای پیش در جریان می بود.
پنجشنبه 24 ژوئیه،ناصرالدین خاک سویس را ترک کرد و از راه مون- سنیس –le Mont Cenis)به ایتالیا رفت.نمایندگان شورای فدرال تا ایستگاه راه آهن او را مشایعت کردند و در آنجا وی مراتب سپاسگزاری پی در پی خود را به خاطر پذیرایی سویس به آنان ابلاغ کرد.
اینک پس از این گزارش، از پذیرایی شاه ایران، اداره ی صاحب امضای زیر، با احترام هزینه ی کل آن را که /35798 فرانک شده است به عرض شورای فدرال می رساند.ریز این رقم عبارت است از :
هزینه هایی که اداره ی سیاسی مستقیماً به موجب اسناد پیوست کرده است .
55/1235 فرانک
هتل«تروا کورون» /8100فرانک
مخارج بر قایق بخاری«ونیکل رید»(wunkelned) فرانک
مخارج هتل«په»در زنو /6500 فرانک
حساب دولت زنو،به موجب ریز پوست05/18537 فرانک
جمع 35798 فرانک از این مبلغ باید 6211/60 فرانک کسر شود که دولت ژنو تقبل کرده، پس باقیمانده به حساب کنفدراسیون می شود29586/40.با توجه به اینکه مبلغ سیزده هزار فرانک در بودجه سال 1873 به عنوان بودجه معرفی کشور تعیین شده و بیش از 1908 فرانک از آن باقی نمانده است،لذا مراتب زیر به شورای فدرال توصیه می شود:
1-از مجمع فدرال (Assemblee Federale)اعتباری تکمیلی به مبلغ 28 هزار فرانک از محل 3 الف 9 بودجه درخواست شود.
2-پیش از تصویب این اعتبار، به این اجازه ی پرداخته حساب های پیوست داده شود.
3-از شورای دولتی کانتون ژنو، برای خدماتی که به مناسبت استقبال شاه ایران، به شورای فدرال عرضه داشتند، قدردانی شود.همچنین برای آن بخش از هزینه هایی که پرداختش را خود عهده دار گشته است.
4-از شورای دولتی ژنو دعوت شود که با شورای فدرال در احساساتی که به شورای اداراه ی شهر ژنو ابزار می شود، مشارکت کند.